Current Issue

						View Vol. 1 No. 6 (2026): INTERNATIONAL JOURNAL OF CIRCULATORY DISEASES
Vol. 1 No. 6 (2026): INTERNATIONAL JOURNAL OF CIRCULATORY DISEASES
Published: 03-07-2026

ARTICLES

ЎЗБЕКИСТОНДА ИНСУЛТ “ИЖТИМОИЙ ХАВФЛИК” КАСАЛЛИК

Асадуллаев М.М., Рахимбаева Г.С., Вахабова Н.М.

Мақолада Ўзбекистон Республикасида қон айланиш тизими касалликлари, хусусан бош мия қон айланишининг ўткир бузилиши – инсултнинг мамлакат аҳолиси ўлими ва ногиронлигида мутлақ устунликка эга бўлишига қарамасдан, унинг хозирги кунгача “ижтимоий хавфлик касаллик” сифатида эътироф этилмагани таҳлил қилинган. Миллий статистик маълумотлар ва сўнгги йиллар динамикаси инсулт ва миокард инфаркти билан боғлиқ ўлим кўрсаткичлари 2024-йил кўрсаткичи бўйича 57,6% ташкил қилиб, ундан кейинги онкология ўлими 9,4%, яъни 6 баравардан кўпроқ ва умуман олганда барча бошқа касалликлардан бир неча баробар юқори эканини яққол намоён этади. Шу билан бирга, мавжуд соғлиқни сақлаш тизимида ўткир миокард инфаркти даволашда кардиореаниматолог, интервенцион кардиолог, кардиореабилатицион муассасалар ва кардиодиспансерлар мавжуд эканлиги, лекин инсултга ихтисослаштирилган нейрореанимация хизмати, нейрореаниматолог ва интервенцион невролог мутахассисликларининг йўқлиги, тез ёрдам ва шошилинч даволаш логистикасидаги камчиликлар, республика миқъёсидаги неврология ва инсулт маркази мавжуд эмаслиги юқори ўлим ва ногиронликнинг сақланиб қолишига сабаб бўлаётгани асослаб берилган. Мақолада ривожланган давлатлар тажрибаси билан қиёсий таҳлил асосида қон айланиш тизими касалликларини ижтимоий хавфлик касалликлар гуруҳига киритиш, махсус давлат дастурларини яратиш ва барқарор молиялаштиришни жорий этиш ва инсулт хизматини тубдан қайта ташкил этиш зарурати қатъий илмий хулоса сифатида илгари сурилган.

18-28

ЎЗБЕКИСТОНДА ЎЛИМ ВА НОГИРОНЛИКНИНГ АСОСИЙ САБАБИ СИФАТИДА ҚОН АЙЛАНИШ ТИЗИМИ КАСАЛЛИКЛАРИ МУАММОСИ: ЭПИДЕМИОЛОГИК ЮКИ, ТИЗИМЛИ ЧЕКЛОВЛАРИ, ИЖТИМОИЙ-ИҚТИСОДИЙ ВА СИЁСИЙ АСОСЛАРИ ҲАМДА ДАВЛАТ СИЁСАТИНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШ ЗАРУРАТИНИНГ ГЛОБАЛ ҚАРАШЛАР АСОСИДАГИ

Асадуллаев М.М., Вахабова Н.М., Хомидов Т.З.

Ушбу мақолада Ўзбекистонда аҳоли ўлими ва ногиронлигининг етакчи сабаби сифатида шаклланиб қолган “Қон айланиш тизими касалликлари”, хусусан бош мия қон айланишининг ўткир бузилиши касалликлари, яъни инсулт, ҳамда бош мия сурункали ишемияси муаммоси комплекс таҳлил қилинади. Тадқиқот расмий миллий статистика, халқаро ташкилотлар баҳолари ҳамда сўнгги йилларда эълон қилинган илмий-таҳлилий манбалар асосида мазкур касалликлар гуруҳининг эпидемиологик юки ва унинг жамият учун оқибатларини ёритишга қаратилган.
Мақолада қон айланиш тизими касалликлари юқори ўлим ва ногиронлик кўрсаткичларига эга бўлишига қарамай, уларнинг давлат соғлиқни сақлаш сиёсатида алоҳида ижтимоий аҳамиятли касалликлар тоифаси сифатида етарли даражада шаклланмаганлиги билан боғлиқ тизимли ва бошқарув чекловлари таҳлил қилинади. Миллий экспертлар томонидан илгари сурилган қарашларга таянган ҳолда, бош мия инсултининг кенг тарқалганлиги, жамият ва иқтисодиётга етказаётган сезиларли зарари ҳамда соғлиқни сақлаш тизимига тушаётган узоқ муддатли юки уни “ижтимоий хавфли касаллик” ва ижтимоий аҳамиятли касаллик мезонларига тўлиқ жавоб беришини кўрсатади.
Шунингдек, мақолада амалдаги ташкилий ва бюрократик тўсиқлар, эрта ташхис, шошилинч ёрдам, ихтисослаштирилган даволаш ва реабилитация босқичларидаги узвийлик муаммолари ёритилиб, ўткир миокард инфаркти билан солиштирганда инсултга нисбатан мавжуд тизимли номутаносибликлар таҳлил қилинади. Халқаро тажриба ва глобал қарашлар асосида сиёсий қарорлар ва махсус давлат дастурларининг ишлаб чиқарилиши инсултдан ўлим ва ногиронликни камайтиришдаги ҳал қилувчи аҳамиятини кўрсатиб берилади.
Тадқиқот натижалари Ўзбекистонда бош мия қон айланишининг ўткир ва сурункалик бузилиши билан кечувчи касалликларни, хусусан инсултни, “ижтимоий аҳамиятли касалликлар” тоифасига киритиш, ушбу йўналишда алоҳида ва узвий давлат сиёсатини шакллантириш ҳамда уни миллий соғлиқни сақлаш устувор йўналишларидан бири сифатида белгилаш заруратини асослайди.

29-51

I ҚИСМ. ЎТКИР ИНСУЛТ ВА ЎТКИР МИОКАРД ИНФАРКТИ: ЎЗБЕКИСТОН МАЪЛУМОТЛАРИ ВА СОҒЛИҚНИ САҚЛАШ СИЁСАТИНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШ

Асадуллаев М.М., Мусаева Ю.А., Вахабова Н.М., Хомидов Т.З.

Мақсад: ўткир инсулт ва ўткир миокард инфаркти (ЎМИ) ўртасидаги тизимли номутаносибликни Ўзбекистон Республикаси миллий маълумотлари асосида баҳолаш, глобал кўрсаткичлар билан қиёслаш ва соғлиқни сақлаш сиёсатини такомиллаштириш учун далилий тавсиялар ишлаб чиқиш. 
Материал ва усуллар: тадқиқотнинг I-қисмида (ушбу журналнинг шу сонида чоп этилган) баён этилган халқаро маълумотлар (GBD-2021, WSO, AHA, ESC, OECD) натижалари Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлигининг 2021–2023-йиллар расмий статистикаси билан қиёсланди. «Ўткирга қарши ўткир» модели (ХКТ-10: I60-I64 ва I21-I22) асосида дескриптив таҳлил ўтказилди. 
Натижалар: Ўзбекистонда 2023-йилда инсултдан ўлим ЎМИга нисбатан 3,5 баробар юқори (1720 га қарши 496). Инсулт госпитал леталлиги 52,5% ни ташкил этиб, глобал ўртачадан (25-30%) деярли 2 баробар юқори; ЎМИ леталлиги эса 18,4%. Мазкур тафовутни тушунтириш учун «Учлик дисбаланс» модели таклиф этилди: катта эпидемиологик юк (1,5×) + ёмон клиник натижа (3×) + заиф тизимли жавоб (4-6×). Ўлим ва госпитал леталлик кўрсаткичларининг биргаликдаги таҳлили инсултда «иккиламчи инқироз» мавжудлигини кўрсатди. Вақт сезгирлиги парадокси аниқланди: инсултнинг терапевтик дарчаси ЎМИникидан 2,5× торроқ бўлишига қарамай, реперфузия қамрови 5× паст. 
Хулоса: Ўзбекистонда инсулт леталлигини камайтириш учун кардиологиядаги ПҚ-20 муваффақиятли моделидан фойдаланиб, инсултга алоҳида давлат дастури мақоми бериш, Инсулт марказлари тармоғини яратиш, Миллий инсулт регистрини жорий этиш ва «олтин соат» тизимини ташкил этиш тавсия этилади.

52-66

II ҚИСМ. ЎТКИР ИНСУЛТ ВА ЎТКИР МИОКАРД ИНФАРКТИ: ХАЛҚАРО МАЪЛУМОТЛАР АСОСИДА ҚИЁСИЙ ЭПИДЕМИОЛОГИК ТАҲЛИЛ

Асадуллаев М.М., Мусаева Ю.А., Вахабова Н.М., Хомидов Т.З.

Мақсад: ўткир инсулт ва ўткир миокард инфаркти (ЎМИ) ўртасидаги эпидемиологик юк ҳамда тизимли жавобдаги номутаносибликларни глобал кўрсаткичлар ва Ўзбекистон миллий статистикаси асосида қиёсий таҳлил қилиш ва соғлиқни сақлаш сиёсати учун далилий асос яратиш. Материал ва усуллар: GBD-2021, WSO, AHA, ESC ва OECD халқаро ҳисоботлари ҳамда ЎзР ССВнинг 2021-2023 йиллар расмий статистикасидан фойдаланилди. «Ўткирга қарши ўткир» модели: барча ўткир инсултлар (ICD-10: I60-I64) ва барча ЎМИ (ICD-10: I21-I22) бевосита қиёсланди. Натижалар: глобал миқёсда инсулт ЎМИга нисбатан 1,5× кўпроқ касалланиш (11,95 млн га қарши ~7-8 млн), 3× юқори госпитал леталлик (15-20% га қарши 5-8%), лекин реперфузия 4-6× паст (5-10% га қарши 30-40%). ИЮКнинг фақат 29-37%и ЎМИ, қолган 63-71%и сурункали касалликлар. Ўзбекистонда инсултдан ўлим 3,5× юқори (1720 га қарши 496), госпитал леталлик 52,5% – глобал ўртачадан 2× юқори. «Учлик дисбаланс» (Triple Imbalance) модели таклиф этилди. Хулоса: ўткир инсулт шошилинч тиббиётдаги энг оғир патология бўлишига қарамай, кардиологиядан кескин ортда. ПҚ-20 модели асосида Stroke Unit тармоғи, «яшил йўлак» тизими ва алоҳида давлат дастури зарур.

67-84

КЎРИНАРЛИ ЎЛИМ, КЎРИНМАС НОГИРОНЛИК: ЎЗБЕКИСТОНДА ИНСУЛТ КАСАЛЛИГИНИНГ ПИЛОТ DALY БАҲОСИ (ОЧИҚ МАНБАЛАРГА АСОСЛАНГАН СЦЕНАРИЙЛИ МОДЕЛ) (I ҚИСМ)

Асадуллаев М.М., Мусаева Ю.А., Вахабова Н.М., Хомидов Т.З.

Мақсад: Ўзбекистонда инсулт касаллигининг йиллик юкини DALY (Disability-Adjusted Life Years – ногиронликка мослаштирилган ҳаёт йиллари) кўрсаткичи асосида баҳолаш ва анъанавий морталитет статистикаси акс эттира олмайдиган “кўринмас ногиронлик юки”ни миқдорий ифода этиш. Мазкур тадқиқот ушбу журнал сонида параллел нашр этилган “Policy Rationale Paper” (II қисм) билан бирга компанион жуфтликни ташкил қилади. Материал ва усуллар: очиқ манбалар – Соғлиқни сақлаш кўрсаткичлари ва баҳолаш институти (Institute for Health Metrics and Evaluation, IHME) нинг “Касалликлар глобал юки” дастури (Global Burden of Disease, GBD) 2021, Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти (World Health Organization, WHO) нинг “Глобал соғлиқ баҳолари” (Global Health Estimates, GHE) 2021, Давстат демографик маълумотлари ва Хоразм вилояти инсулт регистри (Киличев ва б., 2023) – комбинациясига таянган сценарийга асосланган моделлаштириш. Ҳисоблашлар GBD-2021 стандарт методологиясига мувофиқ ёш-жинс қатламланган формулалар асосида бажарилди. Ишончлиликни таъминлаш мақсадида уч сценарий (консерватив, базавий, кенгайтирилган) ишлаб чиқилди, сезгирлик таҳлили тўрт асосий параметр бўйича амалга оширилди. Натижалар: Ўзбекистоннинг 2024-йилдаги 37,1 млн аҳоли базасида йиллик инсулт DALY юки 162 512 – 597 542 оралиғида, базавий марказий қиймат 329 439 DALY – эрта ўлим туфайли йўқотилган йиллар (Years of Life Lost, YLL) 248 598 ва ногиронлик билан яшалган йиллар (Years Lived with Disability, YLD) 80 841 йиғиндиси. YLD компоненти жами юкнинг 24,5% ини ташкил этади; енгил ногиронлик ҳисобга олинса 30-35% га кўтарилади. Меҳнатга яроқли аҳоли (20–64 ёш) юкнинг 59,1% ини кўтаради; 45-64 ёш гуруҳи энг оғир сегмент (46,2%). Эркаклар/аёллар нисбати 55,5/44,5%. DALY асосидаги TOP-10 рейтинг анъанавий ўлим рейтингидан сезиларли фарқ қилади: депрессия, бел оғриқлари, чақалоқлар патологияси ва мигрен рейтинга янги киради; ЎСOK ва цирроз пастга силжийди. Хулоса: мазкур пилот модел Ўзбекистонда инсулт юкининг ҳақиқий кўламини анъанавий морталитет статистикаси ёлғиз акс эттира олмаслигини эмпирик тарзда тасдиқлайди – юкнинг чорагидан кўпроғи “кўринмас ногиронлик” қатламида жойлашган. Бу топилма сиёсий приоритетлаш ва давлат бюджетини тақсимлашга бевосита оқибатлар яратади; бундай оқибатларнинг кенг институционал таҳлили ушбу жуфтликнинг иккинчи қисмида (II қисм) батафсил ривожлантирилган.

85-110

II ҚИСМ. ЎЗБЕКИСТОНДА DALY КЎРСАТКИЧИНИ СОҒЛИҚНИ САҚЛАШ СТАТИСТИКАСИ ВА УСТУВОРЛИКЛАР ТИЗИМИГА ЖОРИЙ ЭТИШ ЗАРУРАТИ

Асадуллаев М.М., Мусаева Ю.А., Вахабова Н.М., Хомидов Т.З.

Мақсад: Ўзбекистон Республикаси соғлиқни сақлаш статистикаси ва давлат бюджетини тақсимлаш тизимига DALY (Disability-Adjusted Life Years) методологиясини жорий этиш заруратини илмий-иқтисодий жиҳатдан асослаш ҳамда бундай интеграциянинг босқичма-босқич институционал йўл харитасини тақдим этиш. Мазкур мақола ушбу журнал сонида параллел нашр этилган “Ўзбекистонда инсулт касаллигининг пилот DALY баҳоси” (I қисм) билан бирга компаньон жуфтликни ташкил қилади – I қисм эмпирик далилни, мазкур иш эса унинг институционал оқибатларини ривожлантиради. Материал ва усуллар: адабиёт таҳлили, халқаро амалиёт таққослови ва институционал қолип таҳлили. DALY нинг методологик эволюцияси 30 йиллик тарихда кўриб чиқилди; Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти (World Health Organization, WHO) нинг “Глобал соғлиқ баҳолари” (Global Health Estimates, GHE) [18] ва Соғлиқни сақлаш кўрсаткичлари ва баҳолаш институти (Institute for Health Metrics and Evaluation, IHME) нинг “Касалликлар глобал юки” (Global Burden of Disease, GBD) [8,10] платформаларининг халқаро инфратузилмаси таҳлил қилинди; Австралия (Австралия Соғлиқ ва фаровонлик институти — Australian Institute of Health and Welfare, AIHW), Жанубий Корея (Корея миллий касаллик юки тадқиқоти — Korean National Burden of Disease Study, KNBD), Таиланд (Соғлиқ технологиялари ва интервенцияларни баҳолаш дастури — Health Intervention and Technology Assessment Program, HITAP), Эрон (Эрон миллий ва субмиллий касаллик юки тадқиқоти — National and Subnational Burden of Disease Study, NASBOD) ва Қозоғистон (Ягона миллий электрон соғлиқ тизими — Unified National Electronic Health System, UNEHS) тажрибалари таққосланди. Ўзбекистон шароитидаги стратегик контекст уч параллел кучнинг (давлат тиббий суғуртаси, IT-Med, Бирламчи Тиббиёт 2030) имконият дарчаси сифатида баҳоланди. Асосий топилмалар: DALY методологик жиҳатдан тўлиқ шаклланган (30 йиллик эволюция, GBD-2021 стандарт параметрлари), халқаро миқёсда эътироф этилган ва институционал жиҳатдан амалий қўлланилган (Австралия, Корея, Таиланд, Эрон, Қозоғистон). Ёрк мактаби (Ochalek, Lomas, Claxton) тадқиқотларига кўра паст ва ўрта даромадли мамлакатлар (ПЎДМ) учун учун ҳақиқий қийматлилик чегараси жон бошига ялпи ички маҳсулотнинг (ЯИМ) 0,5 ҳиссаси – Ўзбекистон учун ҳар бир DALY га ўртача ~$1,430. Марказий Осиё минтақасида тақризланган DALY асосидаги миллий касаллик юки тадқиқотлари ҳозиргача чоп этилмаган (Қозоғистоннинг AMI таҳлили – энг яқин аналог). Ўзбекистоннинг ислоҳотлар даври – 2026-йилда давлат тиббий суғуртасининг тўлиқ жорий этилиши DALY интеграцияси учун тарихий имконият дарчасини очади. Институционал таклиф: тўрт босқичли интеграция модели таклиф этилади (6-12 ойдан 3-5 йилгача): (1) пилот касаллик юки ҳисоби; (2) танланган касалликлар учун DALY модули; (3) расмий статистикага “Касаллик юки” блокини киритиш; (4) ҳудудий ва миллий динамик мониторинг. Молия вазирлиги учун тўрт аниқ таклиф: профилактикани касаллик юки асосида молиялаштириш; реабилитацияни ногиронлик билан яшалган йиллар (Years Lived with Disability, YLD) ҳажмига мослаштириш; ҳар бир DALY нархини расмий HTA методологияси қилиш; ҳудудий касаллик юкига асосланган экуализацион фонди. Хулоса: мазкур мақола I қисмдаги эмпирик натижаларни институционал ва сиёсий қолипга кўчиради. Ўзбекистон кейинги 5–10 йил давомида Марказий Осиёда далилга асосланган соғлиқни сақлаш сиёсати бўйича экспертиза марказига айланиши мумкин – агар ҳозирги имконият дарчаси оқилона фойдаланилса.

111-132

ДИНАМИКА ИНДИКАТОРОВ КАЧЕСТВА ИНСУЛЬТНОЙ СЛУЖБЫ РК ЗА 2015-2024 гг.

Адильбеков Е.Б., Бакирова Ж.Е., Нургалиева Ш.К., Қабиболла С.М., Медуханова С.Г., Нургужаев Е.С., Туруспекова С.Т.

Цель: анализ динамики ключевых индикаторов качества инсультной службы РК за 2015-2024 гг. Материал и методы: проведен ретроспективный анализ статистических данных по случаям острых нарушений мозгового кровообращения (ОНМК) (МКБ-10: I60-I64) на основании медицинских информационных систем Министерства здравоохранения РК, данных Национального координационного центра экстренной медицины и Республиканского координационного центра по проблемам инсульта. Оценивались показатели заболеваемости, стационарной и 30-дневной смертности, доля пациентов, доставленных в инсультные центры в течение 40 минут, частота тромболитической терапии, объем нейрохирургических вмешательств и механической тромбоэкстракции. Результаты: за анализируемый период количество инсультных центров увеличилось с 37 до 83. Доля пациентов, доставленных в течение 40 минут, возросла с 65% до 97,9%. Абсолютное число пролеченных пациентов увеличилось на 27,4%. Частота тромболитической терапии достигла 5,6% в 2024 году, значительно выросло количество механических тромбоэкстракций и нейрохирургических операций. Стационарная летальность после временного повышения в 2020-2021 гг. снизилась до 11,8%. Выводы: полученные данные свидетельствуют о положительной динамике и повышении качества оказания помощи пациентам с ОНМК в РК.

133-143

ЭКСПЕРИМЕНТАЛЬНАЯ ОЦЕНКА ФЕРМЕНТАТИВНОГО ВОЗДЕЙСТВИЯ НА БЕЛКОВО-ЛИПИДНЫЙ МАТРИКС АТЕРОСКЛЕРОТИЧЕСКИХ БЛЯШЕК

Рахимова Ш.Х., Межлумян Л.Г., Сагдуллаев Ш.Ш., Асадуллаев М.М.

Представлены результаты экспериментального исследования влияния ферментного комплекса из латекса Carica papaya на белково-липидный матрикс атеросклеротических бляшек. Объектами исследования служили образцы стабильных и нестабильных атеросклеротических бляшек, подвергнутые ферментативной обработке в контролируемых условиях. Для оценки изменений структуры матрикса использовали метод инфракрасной спектроскопии. Показано, что ферментативное воздействие приводит к выраженной модификации белковых и липидных компонентов матрикса, что проявляется изменением интенсивности и формы характерных полос поглощения, соответствующих амидным группам белков и метиленовым фрагментам липидов. Установлено, что, в отличие от стабильных бляшек, нестабильные атеросклеротические бляшки характеризуются более высокой чувствительностью к ферментативному воздействию, что указывает на различия в организации их белково-липидного матрикса. Полученные результаты свидетельствуют о комплексном характере действия ферментного комплекса из латекса Carica papaya и подтверждают возможность использования ферментативного подхода для физико-химического исследования структурных особенностей атеросклеротических бляшек.

144-152

ХИМИЧЕСКИЙ СОСТАВ АТЕРОСКЛЕРОТИЧЕСКИХ БЛЯШЕК И ЕГО ВЛИЯНИЕ НА СТАБИЛЬНОСТЬ

Шомуротов Ш.А., Филатова А.В., Выпова Н.Л., Мамадрахимов А.А., Джурабаев Дж.Т., Махмудов Л.У., Тураев А.С., Асадуллаев М.М.

В данной статье проводится комплексный анализ химического состава атеросклеротических бляшек на разных стадиях развития и рассматривается, как эти составные влияют на их устойчивость. Описывается липидный, жирнокислотный, белковый и аминокислотный профиль бляшек на ранней (жировые полоски), промежуточной (фиброзные) и поздней (кальцифицированные/разрушенные) стадиях. Особое внимание уделяется сравнению белкового и аминокислотного состава бляшек с таковым здоровой сосудистой стенки. Показано, что ненасыщенные липиды и свободный холестерин преобладают в нестабильных бляшках, а структурные белки (коллаген, эластин) — в стабильных, тогда как соотношение этих компонентов определяет склонность бляшек к разрыву. Приводятся количественные данные липидов, жирных кислот, аминокислот и их изменение от одной стадии к другой. Описываются методики анализа и даются статистические закономерности. Результаты подтверждают, что увеличение доли перекисленных жирных кислот и снижение коллагена связаны с высокой нестабильностью бляшек, в то время как бедность на свободный холестерин и обилие структурных белков обеспечивает устойчивую бляшку.

153-160

QUYONLARDA ATЕROGЕN PRЕPARATLAR TA’SIRIDA MAGISTRAL QON TOMIRLARINING PATOMORFOLOGIK O‘ZGARISHLARI

Nishonov D.A., Tursunxodjaeva F.M., Sultanov O.A., Maxanov R.V., Yuldashev I.B., Berdiqulov N.S.

Мақсад: қуёнларда турли атероген препаратлар таъсирида магистрал қон томирларда ривожланадиган морфологик ўзгаришларни таққослаб баҳолаш. 
Материал ва усуллар: тадқиқотда 40 та қуён 4 гуруҳга (ҳар бирида 10 тадан) ажратилди. Атероген модел сифатида холестерин (кукун кўринишида), холестерин + витамин D3 (холекальциферол), холестерин + витамин D2 комбинациялари per os 90-180 кун давомида қўлланилди. Материаллар 10% нейтрал буферланган формалинда фиксация қилиниб, стандарт гистологик ишловдан ўтказилди. 5-7 мкм қалинликдаги кесмалар гематоксилин-эозин ва Ван-Гизон усулларида бўялди. Микроскопик таҳлил “ZEISS Primo Star” микроскопида амалга оширилди. 
Натижалар: холестерин + витамин D3 гуруҳида классик интимал атеросклероз босқичлари (липидли доғлар, фибролипоматоз, атероматоз, интерстициал кальциноз) ривожланди. Холестерин + витамин D2 гуруҳида эса атерогенез босқичлари тўлиқ шаклланмасдан, эрта ва кучли атерокальциноз, медиа склерози ва ностабил кальциноз ўчоқлари кузатилди. 
Хулоса: витамин D2 билан комбинацияланган холестерин қуёнларда мушак-эластик типдаги магистрал томирларда тўғридан-тўғри кальциноз босқичини чақириш хусусиятига эга бўлиб, морфологик жиҳатдан энг оғир ўзгаришлар шу гуруҳда қайд этилди.

161-167

ИССЛЕДОВАНИЕ АМИНОКИСЛОТНОГО И ЖИРНОКИСЛОТНОГО СОСТАВА КОЛЛАГЕНА И ЛИПИДОВ АТЕРОСКЛЕРОТИЧЕСКИХ БЛЯШЕК СОННОЙ АРТЕРИИ

Рахимова Ш.Х., Межлумян Л.Г., Юлдашева Н.К., Давранова Х.А., Сагдуллаев Ш.Ш., Асадуллаев М.М.

Цель: сравнительное количественное определение коллагена и общих липидов в атеросклеротических бляшках сонной артерии, а также изучение их аминокислотного и жирнокислотного состава. 
Материал и методы: исследованы образцы атеросклеротических бляшек сонной артерии, полученные от 20 пациентов разного возраста и пола. Коллаген выделяли после экстракции липидной фракции. Аминокислотный состав определяли методом ВЭЖХ после кислотного гидролиза. Жирнокислотный состав анализировали в виде метиловых эфиров. 
Результаты: установлена обратная зависимость между содержанием коллагена и общих липидов. Выявлены возрастные изменения аминокислотного состава коллагена, включая повышение содержания цистеина, связанное с процессами фиброза и ремоделирования тканей. В липидной фракции обнаружено преобладание насыщенных жирных кислот и выраженный дисбаланс омега-6/омега-3 жирных кислот. 
Выводы: аминокислотный состав коллагена и профиль жирных кислот могут служить информативными показателями стабильности атеросклеротических бляшек.

168-174

ЦЕРЕБРОВАСКУЛЯР КАСАЛЛИКЛАРДА РЕОГРАФИЯ: ЖАҲОН ТАЖРИБАСИ, ЗАМОНАВИЙ ЁНДАШУВЛАР ВА ХАЛҚАРО ТАДҚИҚОТЛАР ШАРҲИ

Асадуллаев М.М., Мусаева Ю.А., Вахабова Н.М., Хомидов Т.З., Самандаров Х.Х.

Мазкур шарҳ мақолада сереброваскуляр касалликларда реографиянинг қўлланилиши бўйича жаҳон миқёсида олиб борилаётган илмий тадқиқотларни тизимли ва таҳлилий кўриб чиқилди. Турли популяцияларда ишемик ва геморрагик инсулт, шунингдек ўтиб кетувчи ишемик хуружлар ва сурункали мия ишемиясида реографик кўрсаткичларининг ўзгаришлари ва уларнинг бемор клиник аҳволига ва касалликнинг оғирлиги билан қай даражада бўлиқлиги таҳлил қилинди. Бундан ташқари, замонавий тадқиқотларда реографиянинг допплер ультратовуш, электроэнцефалография ва нейротасвирлаш усуллари билан биргаликда қўлланилишига оид ёндашувлар муҳокама қилинди.
Мақола давомида реографиянинг афзалликлари, методик чекловлари, стандартлаштириш муаммолари ва уни клиник амалиётга интеграция қилиш билан боғлиқ муаммолар ёритилди. Олинган маълумотлар реографиянинг якка ҳолдаги диагностик восита сифатида чекланган имкониятларга эга эканлигини, бироқ мультимодал баҳолаш тизимида муҳим қўшимча ахборот манбаи бўлиши мумкинлигини кўрсатади. 

175-189

ИНСУЛТДАН КЕЙИНГИ МОТОР БУЗИЛИШЛАРНИ БАҲОЛАШДА ЭЛЕКТРОНЕЙРОМИОГРАФИЯ: КЛАССИК ТАҲЛИЛДАН СУНЪИЙ ИНТЕЛЛЕКТГАЧА БЎЛГАН ЗАМОНАВИЙ ЁНДАШУВЛАР

Асадуллаев М.М., Вахабова Н.М., Хомидов Т.З., Кодирова С.А.

Мазкур мақолада инсултдан кейинги мотор дисфункцияни баҳолашда электронейромиография (ЭНМГ)нинг эволюцион ривожи ва замонавий ўрни концептуал нуқтаи назардан кўриб чиқилади. Бунда классик игнали ва юзаки ЭНМГ таҳлилларидан бошлаб юқори зичликли юзаки ЭМГ, спастикликнинг объектив электрофизиологик маркерлари, инсултнинг ўткир давридаги диагностик имкониятлари ҳамда реабилитацияни индивидуал режалаштиришдаги аҳамиятигача бўлган ёндашувлар таҳлил қилинади. Муаллифлар марказий инсултдан сўнг периферик мотор тизим пассив ҳолатда қолмаслиги, балки фаол қайта ташкил топиш жараёнида иштирок этишини таъкидлайди ва бу ҳолат ЭНМГ орқали аниқланиши мумкинлигини асослайди.
Шунингдек, мақолада ЭНМГ сигналларини ҳисоблаш ва сунъий интеллект асосида таҳлил қилиш истиқболлари ёритилиб, уларнинг прогнозлаш, яширин нақшларни аниқлаш ва клиник қарор қабул қилишдаги потенциали муҳокама қилинади. ЭНМГ инсултдан кейинги мотор бузилишларни баҳолашда фақат ёрдамчи диагностик усул эмас, балки патофизиологияни тушуниш, тикланиш имкониятларини баҳолаш ва шахсийлаштирилган реабилитация чораларини ишлаб чиқишда муҳим восита сифатида талқин этилади.

190-202

ЎТА ЎТКИР ВА ЎТКИР ИНСУЛЬТДА ТРАНСКРАНИАЛ МАГНИТ СТИМУЛЯЦИЯ

Асадуллаев М.М., Мусаева Ю.А., Вахабова Н.М., Хомидов Т.З.

Транскраниал магнетик стимуляция (TMS), бу магнит майдони ёрдамида бош миянинг маълум соҳаларини нейромодуляция қилиш мақсадида ишлатиган қурилмадир. Бу усул 1985-йиллардан (Англиянинг Шеффиелд университетида неврофизиолог Антони Баркер ва ҳамкасблари томонидан) тиббиётда қўллаш амалиётга киритилган бўлса хам, илмий адабиётларда 1990-йиллардан бошлаб rTMS (repetitiv Transcranial Magnetic Stimulation – такрорланувчи Транскраниал Магнитли Қўзғатиш) каби замонавий даволаш-прогностик ва реабилитацион усуллардан фойдаланиш ҳақида илк илмий ишлар чиқа бошлади. Тадқиқотчилар магнетик стимуляция билан нейронларнинг фаолиятини вақтинча ўзгартириш (кучайтириш ёки сусайтириш) устида изланишлар қилишди. Борган сари бу технологиядан кенг фойдаланила бошланди, шунинг учун тадқиқотчилар олдида янгича вазифалар пайдо бўлди, бу усулнинг инсон организмига туғдирадиган ножўя таъсирлари, фойдаланиш протоколлари ва хавфсизлик йўриқномалари ишлаб чиқиш жараёнида 1990-йиллардан бошлаб rTMS технологияси билан ўткир инсульт беморларда бир нечта тадқиқотлар қилинди.
Юртимизда ҳам TMS технологияси жорий қилинмоқда, шу муносабат билан ушбу мақолада жуда кенг тарқалган хасталиклардан бири – инсультнинг ўта ўткир ва ўткир даврларида (дастлабки 21 кунгача) қилинган илмий ишларни ўрганиш мақсадида мавжуд бўлган жахон миқёсидаги адабий манбаъларни таҳлили ушбу мақолада келтирилган. Бунда бир нечта тадқиқотчилар турли хил TMS ускуналаридан фойдаланган – LF-rTMS (Low-Frequency Repetitive Transcranial Magnetic Stimulation – Паст Тебраниш Тезлигида Такрорланувчи Транскраниал Магнитли Қўзғатиш), HF-rTMS (High-Frequency Repetitive Transcranial Magnetic Stimulation – Юқори Тебраниш Тезлигида Такрорланувчи Транскраниал Магнитли Қўзғатиш)

203-212

АТЕРОСКЛЕРОЗНИНГ ҲУДУДИЙ СЕЛЕКТИВЛИГИ: МАҲАЛЛИЙ ГЕМОДИНАМИК ОМИЛЛАР ВА АТЕРОГЕНЕЗНИНГ ПАТОМОРФОЛОГИК АСОСЛАРИ

Нишонов Д.А., Султанов О.А., Маханов Р.В., Ботирова Н.А.

Атеросклероз юрак-қон томир тизимининг энг кенг тарқалган сурункали касалликларидан бири бўлиб, анъанавий равишда тизимли метаболик ва яллиғланиш жараёни сифатида қаралади. Бироқ атеросклеротик пилакчаларнинг артериал тизим бўйлаб тарқалиши тасодифий эмаслиги, балки уларнинг асосан артериялар бифуркациялари, тармоқланиш нуқталари ва қон оқимининг гемодинамик хусусиятлари ўзгарадиган соҳаларида шаклланиши ушбу жараённинг маҳаллий омиллар билан ҳам боғлиқлигини кўрсатади.
Ушбу тадқиқотнинг мақсади атеросклерознинг эрта ва кечги босқичларида кузатиладиган морфологик ўзгаришларнинг локализация хусусиятларини баҳолаш ҳамда уларнинг гемодинамик омиллар билан боғлиқлигини аниқлашдан иборат бўлди.
Тадқиқот 2023–2026 йилларда аутопсия материаллари асосида ўтказилди. Аорта равоғи, умумий ва ички уйқу артериялари, коронар артериялар, каротид бифуркацияси, буйрак артериялари ҳамда интракраниал артериялардан олинган намуналар морфологик, гистокимёвий ва морфометрик усулларда ўрганилди. Гематоксилин-эозин, PAS (Шифф) ва Алциан кўки бўяш усуллари қўлланилди.
Тадқиқот натижалари атеросклерознинг дастлабки морфологик белгилари асосан артерияларнинг бифуркация ва тармоқланиш соҳаларида шаклланишини кўрсатди. Морфометрик таҳлил туника интима қалинлашиши билан бир вақтда туника медиа қаватининг юпқалашиши кузатилишини аниқлади. Гистокимёвий тадқиқотлар эса интима матрикси таркибидаги мукополисахаридлар тақсимланишининг гетерогенлиги ҳамда ички эластик мембрананинг дезорганизацияси атеросклеротик жараённинг муҳим морфологик белгилари эканлигини кўрсатди.
Олинган натижалар атеросклерознинг ривожланишида маҳаллий гемодинамик омиллар муҳим аҳамиятга эга эканлигини ҳамда атерогенезни фақат метаболик бузилишлар билан эмас, балки томир деворининг механик муҳитга биологик жавоби нуқтаи назаридан ҳам баҳолаш зарурлигини кўрсатади.

213-223

“MINIOMNI” ULTRATOVUSHLI DENSITOMETRINI PAST ENERGETIK SHIKASTLANGAN BEMORLARDA OSTEOPOROZ XAVFINI ERTA BAHOLASHDA QO‘LLASH NATIJALARI VA SAMARADORLIGI

Valiyev E.Y., Valiyev O.E., Shukurov Sh.R., Asadullayev X.M.

Maqolada MiniOmni ultratovush densitometri yordamida osteoporoz xavfini erta baholashning klinik-diagnostik ahamiyati tahlil qilindi. Tadqiqotda MiniOmni ultratovush densitometri yordamida tekshiruvdan o‘tgan 165 nafar bemorning densitometrik natijalari tahlil qilindi. Suyak to‘qimasi holati T-score, Z-score va tovush tezligi (SOS) ko‘rsatkichlari asosida baholandi. Natijalar T-score mezonlariga ko‘ra normal ko‘rsatkich, osteopeniya xavfi va osteoporoz xavfi yuqori bo‘lgan guruhlarga ajratildi. Densitometrik tahlilda 117 holatda normal ko‘rsatkichlar, 27 holatda osteopeniya xavfi, 20 holatda osteoporoz xavfi yuqori bo‘lgan ko‘rsatkichlar qayd etildi. MiniOmni ultratovush densitometri nurlanishsiz, noinvaziv va tezkor baholash imkonini beruvchi skrining vositasi sifatida osteoporoz xavfi mavjud bemorlarni erta saralash, profilaktik kuzatuvni tashkil etish hamda zarur holatlarda DXA va laborator tekshiruvlarga yo‘naltirishda amaliy ahamiyatga ega.

224-232

ОТДАЛЁННЫЕ ОСЛОЖНЕНИЯ ПОСЛЕ ГЕМОРРАГИЧЕСКОГО ИНСУЛЬТА И ИХ СВЯЗЬ С ТЯЖЕСТЬЮ ВТОРИЧНОГО ПОВРЕЖДЕНИЯ МОЗГА

Мусаева Ю.А., Мусаев С.М.

Цель: определение структуры и частоты отдалённых осложнений после геморрагического инсульта, а также их связь с тяжестью вторичного повреждения мозга на основании данных клинико-нейровизуализационных и молекулярных исследований. 
Материал и методы: в исследование включены 120 пациентов с внутримозговым кровоизлиянием (средний возраст 61,0±6,7 года). Оценка проводилась в остром и раннем восстановительном периодах с динамическим наблюдением на 30-, 60- и 90-е сутки. Тяжесть состояния определяли по шкале NIHSS, функциональный исход – по mRS, когнитивный статус – по MoCA. Анализировались параметры вторичного повреждения мозга: объём и локализация гематомы, наличие внутрижелудочкового кровоизлияния (ВЖК), выраженность перифокального отёка, смещение срединных структур, уровни ММП-9 и ИЛ-6. Проводилось сравнение стандартной терапии и комбинированной нейропротективной схемы (альбумин + эдаравон). 
Результаты: через 90 суток стойкий неврологический дефицит выявлен у 70% пациентов, когнитивные нарушения – у 60%. Неблагоприятные исходы достоверно ассоциировались с объёмом гематомы >30 мл, перифокальным отёком >12-14 мм, смещением срединных структур >5 мм и наличием ВЖК. Повышенные уровни ММП-9 и ИЛ-6 коррелировали с тяжестью неврологического дефицита. Наиболее неблагоприятный прогноз наблюдался при стволовой и глубокой локализации очага. Применение комбинированной нейропротективной терапии сопровождалось увеличением доли благоприятных исходов (mRS 0-3), более выраженным снижением NIHSS и улучшением когнитивных показателей. 
Выводы: тяжесть вторичного повреждения мозга является ведущим предиктором отдалённых функциональных и когнитивных исходов при геморрагическом инсульте. Ранняя стратификация риска и применение комбинированной нейропротективной терапии способствуют улучшению прогноза и оптимизации лечебной тактики.

233-238

АТЕРОГЕНЕЗНИНГ УЛЬТРАСТРУКТУР ПАТОМОРФОЛОГИЯСИ: ЭНДОТЕЛИЙНИНГ ИЛК ЎЗГАРИШЛАРИДАН ЛИПИД ЯДРОСИ ШАКЛЛАНИШИГАЧА

Нишонов Д.А., Султанов О.А., Маханов Р.В., Ботирова Н.А.

Ушбу илмий мақолада республика патологик анатомия марказида 2023-2026 йиллар мобаёнида ўлимдан кейинги эпикризида ишемик ва геморрагик инсульт, миокард инфаркт, пост инфаркт кардиосклероз, буйракларнинг бирламчи бужмайиши, ичаклар гангренас, оёқлар гангренаси, артериал гипертензия, қандли диабет аниқланган 156 та аутопсион материаллардан 56 та холат ажратиб олиниб, барча холатларда умумий атеросклероз аниқланди. Лекин кўп холатларда 56 та холатдан 42 тасида атеросклератик плакчалар каротид бифуркацияси латерал деворида, аорта равоғи (ички эгирлиги) ва коронар артериялар тармоқланиш нуқталари, буйрак артерияси кириш жойларида, ёнбош артерияси, сон артерияси турли босқичларда аниқланди. Юқоридаги материаллардан фойдаланиб атеросклероз ривожланишининг молекуляр-ҳужайравий ва ультраструктур механизмлари трансмиссион (ТЭМ) электрон микроскопия маълумотлари асосида тизимли таҳлил қилинади. Патологиянинг энг бошланғич босқичлари — эндотелиал барьернинг бузилиши, гликокаликс деструкцияси, силлиқ мушак ҳужайраларининг фенотипик трансформацияси ва кўпиксимон ҳужайраларнинг шаклланиши батафсил ёритилган. 

239-246

ОЦЕНКА ПРЕДИКТОРОВ, СПОСОБСТВУЮЩИХ СНИЖЕНИЮ ФРАКЦИИ ВЫБРОСА ЛЕВОГО ЖЕЛУДОЧКА У БОЛЬНЫХ ТРУДОСПОСОБНОГО ВОЗРАСТА С ОСТРЫМ ИНФАРКТОМ МИОКАРДА

Низамов Х.Ш., Тоиров А.Э., Кучкарова Ш.А., Юсупова М.Ф., Куйчиева Г.Б., Хасанжанова Ф.О.

Оценивались предикторы, способствующие снижению фракции выброса левого желудочка (ФВЛЖ) у больных молодого возраста с острым инфарктом миокарда (ОИМ). В исследование включены 100 больных с ОИМ в возрасте от 20 до 45 лет (средний возраст 32,2±10,4 года), с исходно сохраненной или умеренно сниженной ФВЛЖ. Мужчины составляли 64%, женщины – 36%. У пациентов в острый период ИМ наблюдалось значимое снижение ФВЛЖ, факторами риска которого явились повторный ИМ, многососудистое поражение коронарных артерий по данным КАГ и окклюзивный тромбоз ПНА, возраст старше 40 лет, сопутствующий СД. Восстановление ФВЛЖ чаще отмечалось у пациентов моложе 40 лет, с однососудистым поражением коронарного русла и исходно сохраненной ФВЛЖ.

247-250

ОЦЕНКА ФАКТОРОВ РИСКА РАЗВИТИЯ ОСТРОГО КОРОНАРНОГО СИНДРОМА У БОЛЬНЫХ ТРУДОСПОСОБНОГО ВОЗРАСТА, ГОСПИТАЛИЗИРОВАННЫХ В УСЛОВИЯХ ЭКСТРЕННОЙ МЕДИЦИНСКОЙ ПОМОЩИ

Хасанжанова Ф.О., Низамов Х.Ш., Рахматуллаев А.А., Кушназаров Р.С., Ахмадов М.А., Нурмуратов А.Я.

Изучены факторы риска развития острого коронарного синдрома у 80 больных трудоспособного возраста с установленным диагнозом «острый коронарный синдром с подъемом сегмента ST». 1-ю группу составили 45 больных молодого возраста 20-44 лет, во 2-ю группу включены 35 больных в возрасте от 45 до 59 лет. Среди пациентов молодого возраста преобладали лица мужского пола, чаще встречались стрессовые факторы риска, генетическая предрасположенность, употребление алкоголя, малоподвижный образ жизни, неправильное питание и употребление энергетических напитков. Среди больных среднего возраста преобладали лица женский пол, выявлялись сопутствующие заболевания, хронические стрессовые ситуации, низкая физическая активность, ожирение и др. 

251-254

ОЦЕНКА РЕЗУЛЬТАТОВ КОРРЕКЦИИ ДЕФЕКТА МЕЖПРЕДСЕРДНОЙ ПЕРЕГОРОДКИ ХИРУРГИЧЕСКИМ И ЭНДОВАСКУЛЯРНЫМ ПУТЕМ С ПОМОЩЬЮ ЭХОКАРДИОГРАФИЧЕСКОГО ИССЛЕДОВАНИЯ

Хасанжанова Ф.О., Уралов Р.М.

Дефект межпредсердной перегородки (ДМПП) является одним из наиболее распространенных врожденных пороков сердца. По данным различных авторов, пациенты с ДМПП составляют 5-15% больных с врожденным пороком сердца. ДМПП представляет собой патологическое сообщение между правым и левым предсердием вследствие нарушений формирования перегородки первичной и вторичной природы. В обзоре суммированы анатомо-патофизиологические механизмы, клиническо-инструментальные признаки ДМПП, современные принципы диагностики и меж-дисциплинарные лечебные методи данной патологии.

255-258

STUDY OF NEUROLOGICAL AND REPRODUCTIVE DYSFUNCTION ASSOCIATED WITH OBESITY IN YOUNG WOMEN

Shermuxammedova F.K., Abdurakhmonova Sh.

The study was conducted using a survey methodology involving 36 women with different levels of obesity aged 18-25. The results revealed a high prevalence of eye disorders and endocrine, urinary, digestive, and respiratory system diseases among them. Menstrual irregularities were found to be more common body weight increased. Additionally, a high frequency of obesity, diabetes mellitus, and arterial hypertension was found in their parents. The findings confirm the need for early detection and implementation of preventive measures for obesity in this population group.

259-265

КЛИНИКО-ИММУНОЛОГИЧЕСКИЕ И МЕТАБОЛИЧЕСКИЕ АСПЕКТЫ ПАТОГЕНЕЗА ЦЕРЕБРОВАСКУЛЯРНЫХ ЗАБОЛЕВАНИЙ ПРИ ОЖИРЕНИИ

Шермухамедова Ф.К., Муратов Ф.Х.

Рассматривается проблема ожирения, которая многократно увеличивает риск развития цереброваскулярных нарушений. Изложены вопросы причинно-следственных связей, патогенеза и нарушений церебральной гемодинамики при данной патологии.

266-272

ISHEMIK INSULTDA MIYA SHISHI VA INTRAKRANIAL BOSIM: PATOFIZIOLOGIYASI, KLINIKASI VA DAVOLASH YONDASHUVLARI

Murotov T.N., Vaxabova N.M., Sohibnazarov N.G.

Ushbu maqolada ishemik insultda miya shishi va intrakranial bosimning oshishi bilan bog‘liq patofiziologiya, klinik belgilar, diagnostika va zamonaviy davolash yondashuvlari yoritilgan. Ishemik insult, dunyo bo‘yicha nogironlik va o‘limning eng ko‘p uchraydigan sabablaridan biri bo‘lib, miyada qon aylanishining to‘satdan buzilishi natijasida rivojlanadi. Ushbu jarayon hujayra ichidagi energiya tanqisligi, ion disbalansi, glutamat eksitotoksikligi va yallig‘lanish reaksiyalari orqali sitotoksik va vazogen shishning shakllanishiga olib keladi. Miya shishi bosh suyagi bo‘shlig‘ining cheklanganligi sababli intrakranial bosimning oshishiga, bu esa miya perfuziyasining pasayishi, gipoksiya, neyron o‘limi va xavfli herniatsiya holatlarining rivojlanishiga sabab bo‘ladi. Maqolada Monro–Kellie qonuni asosida MIB oshishining mexanizmlari, KT/MRT, perfuzion tasvirlash, ONSD ultratovush tekshiruvi kabi asosiy diagnostik usullar, shuningdek, invaziv intraventrikulyar o‘lchovlarning ahamiyati ko‘rib chiqilgan. Davolashda reperfuziya terapiyasi (tromboliz va trombektomiya), osmoterapiya (mannitol), asetazolamid, giperventilatsiya, dekompressiv kraniyektomiya kabi yon-dashuvlarning o‘rni tahlil qilinadi. Shuningdek, yallig‘lanishga qarshi va neyroprotektiv terapiyalar, erta boshlangan reabilitatsiyaning tiklanish jarayoniga ta’siri ko‘rsatib o‘tiladi. Maqola insult oqibatida yuzaga keladigan miya shishi va MIB oshishi bilan kurashishda multimodal va bosqichma-bosqich yondashuvning muhimligini ta’kidlaydi.

273-284

PROPROTEIN KONVERTAZA SUBTILIZIN KEKSIN 9 TIP FERMENTINING MULTIFOKAL ATEROSKLEROZ RIVOJLANISHIDAGI OʻRNI

Axmatova K.A., Azizova D.M., Oxunjonov E.R.

Kalsifikatsiya multifokal ateroskleroz patogenezida muhim rol oʻynaydi. Multifokal ateroskleroz faqatgina yurak qon-tomir kasalliklari rivojlanishiga olib kelmasdan, balki bemor hayot sifati va davomiyligi kamayishiga, koʻp holatlarda nogironlikka sabab boʻladi. Bu kasalliklarning kelib chiqishida Proprotein konvertaza subtilizin keksin 9 tip (PCSK9) hamda yalligʻlanish jarayonlari muhim ahamiyatga ega. Rux ateroskleroz rivojlanishida alohida oʻrin egallaydi. Rux aterogen hujayraga aylanadigan endoteliy hujayrasi, qon tomir devori silliq mushak hujayralari va immun hujayralar bilan bogʻlanib, aterogen jarayonda ishtirok etadi. Rux lipid metabolizmi, glyukoza metabolizmi hamda qon bosimi kabi multifokal ateroskleroz bilan bogʻliq xavf omillariga musbat yoki manfiy ta’sir koʻrsata oladi. Bundan tashqari lipoil kislota ham qon tomir endoteliy hujayralari tuzilishi va NO hosil boʻlishida rol oʻynaydi.

285-291

EPIDEMIOLOGY OF ACUTE BRAIN STROKE IN INDIA (LITERATURE REVIEW)

Asadullayev M.M., Srojidinov S.Sh., Kalash Dwivedi

A systematic search (1968-2025) of PubMed, Google Scholar, and Indian journals was performed. Studies were included if they reported original data on stroke incidence, prevalence, mortality, or risk factors in Indian populations. After initial screening of 16 studies, 11 met the inclusion criteria and were finally selected for this review. Quality assessment considered representativeness, diagnostic accuracy, and follow-up completeness. Incidence ranged from 105-152 per 100,000 person-years across population-based studies, with higher prevalence in urban compared to rural populations. Hypertension, diabetes, smoking, and dyslipidemia emerged as dominant risk factors. Thirty-day case fatality varied between 18-41%, with regional disparities linked to access to acute stroke care. Despite increasing stroke cases, organized stroke care units remain limited, and rehabilitation services are underdeveloped. The evidence highlights a rising stroke burden in India, driven by modifiable risk factors and inadequate healthcare infrastructure. Expanding preventive strategies, stroke registries, and acute care facilities is crucial. A total of 17 studies (11 India-specific and 6 global/regional) were included in this review.

292-299

ЧАНОҚ СУЯКЛАРИНИ ОСТЕОПОРОТИК ШИКАСТЛАНИШЛАРИНИ ДАВОЛАШНИ ЎЗИГА ХОСЛИГИ

Салохиддинов Ф.Б., Ҳайитов А.А., Сабиров Н.Н.

Ҳозирги вақтда чаноқ суякларини остеопоротик синишлари кекса ёшдаги беморларда кўп учрамоқда. Ёшларда чаноқ суякларини синиш ҳолати асосан юқори энергетик шикастланишлар (йўл – улов ҳодисаси, кўп қаватли уйлардан йиқилиш ва ҳ.к.) кузатилса, кекса ёшдаги беморларда паст энергетик шикастланишлар (зинадан ёки бўйи баландликда йиқилиш) сабаб бўлмоқда. Келтирилган мисолда беморда чаноқ суякларини мураккаб синишлари билан биргаликда, остеопороз, атеросклероз ва гипертония касаллиги, яъни коморбид ҳолати мавжуд. Беморни ўзига хос равишда травматологик ва тегишли тор мутахасислар билан мажмуавий даволаш натижасида, чаноқ суякларини тўлиқ консолидациясига ва эрта фаоллаштиришга эришилди. 
Хулоса: кекса ёшдаги беморларда чаноқ суякларини остеопоротик шикастланишларини даволаш усуллари ўз якуний тўхтамга келинмаган. Жарроҳлик амалиётини ўтказиш вақти ва кўрсатмалар турличадир. Бу ёшдаги беморларни коморбидлик ҳолати, чаноқ суягини шикастланганлик даражасини, шу билан бирга суяк сифатини инобатга олиш зарур. Шикастланган чаноқ суякларни турғунлик берувчи жаррохлик амалиётини ўтказиш, беморларни эрта фаоллаштиришга, шу билан бирга суяк тўқимасини сифатини яхшиланишига, беморлар ҳаётини яхшиланишига ва остеопорозни оғирлашиш профилактикасини ўтказиш имконини беради. 

300-305

ДИФФЕРЕНЦИАЛЬНО ДИАГНОСТИЧЕСКАЯ ЦЕННОСТЬ ХОЛТЕР-ЭКГ-МОНИТОРИРОВАНИЯ ПРИ РАЗЛИЧНЫХ ПОДТИПАХ ИШЕМИЧЕСКОГО ИНСУЛЬТА

АсадуллаевМ.М., Мирахмедова Х.Т., Вахабова Н.М., Турумбетов М.Е., Срожидинов С.Ш., Кулдашев А.Ш.

изучение электрокардиографических изменений в течение суток при различных подтипах ишемического инсульта (ИИ) в острейшем периоде заболевания с целью ранней дифференциальной диагностики и подбора патогенетической терапии. 
Материал и методы: был проведен сравнительный анализ холтер-ЭКГ-показателей у 129 пациентов (81 мужчина, 48 женщин) в возрасте от 50 до 88 лет с различными подтипами ИИ, находившихся на обследовании и лечении в отделении интенсивной неврологии, ТГМУ с диагнозом острое нарушение мозгового кровообращения по ишемическому типу. С кардиоэмболическим инсультом (КЭИ) было 58 пациентов, с атеротромботическим – 32, с лакунарным – 18, с криптогенным – 21. 
Результаты: предсердная активность, определяемая по данным холтер-ЭКГ-мониторирования, указывает на предсердную кардиопатию, которая в последующем увеличивает риски фибрилляции предсердий и как следствие риски кардиоэмболического инсульта. Ишемия миокарда, выявленная у 75% больных с кардиоэмболическим подтипом и у 33% с атеротромботическим инсультом, является прямым признаком коронарного атеросклероза и вторично развившейся хронической ишемической болезни сердца. Терапия коронарного атеросклероза и ИБС является патогенетически обоснованным у пациентов с КЭИ. Медикаментозная коррекция циркадного индекса способствует улучшение прогноза при всех подтипах ИИ. Низкий циркадный индекс при всех подтипах ИИ указывает на нарушение вегетативной регуляции деятельности сердечно-сосудистой системы, увеличение симпатического влияния над пара-симпатическим, даже в ночное время. Это снижает резервные возможности сердца, усиливает, итак, имеющуюся ишемию миокарда и признаки сердечной недостаточности. Наличие желудочковых нарушений ритма в виде парных желудочковых экстрасистол и желудочковой тахикардии у пациентов, перенёсших КЭИ, а также удлинение среднедневного и максимального суточного интервала QTc, указывает на высокий риск появления жизнеугрожающих аритмий сердца, таких как Torsada de pointes и как ее последствия – внезапной сердечной смерти. С целью профилактики внезапной сердечной смерти необходимо в сочетании с Эхо-КГ-исследованием (т.е. оценка морфологических изменений, главным образом фракция выброса левого желудочка) решить вопрос об установлении имплантируемых устройств для улучшения прогнозов лечения и профилактики последующих рецидивов желудочковой тахикардии. 
Выводы: холтер-ЭКГ-мониторирование является важной диагностической процедурой, проведение которой необходимо при всех подтипах ИИ, особенно при КЭИ, с целью выбора патогенетически обоснованной терапии.

306-316

QON-TOMIR DEMENSIYASINI ERTA ANIQLASH VA DINAMIK KUZATUVDA DIAGNOSTIK BAHOLASH SHKALALARINING AHAMIYATI

Kamilova M.R., Rahimbayeva G.S., Sobirova D.R.

QON-TOMIR DEMENSIYASINI ERTA ANIQLASH VA DINAMIK KUZATUVDA DIAGNOSTIK BAHOLASH SHKALALARINING AHAMIYATI

317-318

O’TKIR ISHEMIK INSULTDA ELEKTROENSEFALOGRAFIYA KO’RSATKICHLARI BAHOLASH

Vaxabova N.M., Kodirova S.A.

O’TKIR ISHEMIK INSULTDA ELEKTROENSEFALOGRAFIYA KO’RSATKICHLARI BAHOLASH

319-319

BOSH MIYA AMILOID ANGIOPATIYASI VA ALTSGEYMER KASALLIGI KOGNITIV BUZILISHLARINI SOLISHTIRMA QIYOSLASH

Raximbayeva G.S., Saydaliev S.B.

BOSH MIYA AMILOID ANGIOPATIYASI VA ALTSGEYMER KASALLIGI KOGNITIV BUZILISHLARINI SOLISHTIRMA QIYOSLASH

320-321

ANGIODISPLAZIYALARDA MIGREN BILAN OG’RIGAN BEMORLAR ORASIDA MIGRENOZ INSULT RIVOJLANISHINING XUSUSIYATLARI

Raxmatullaeva G.K., Shakirova S.O.

ANGIODISPLAZIYALARDA MIGREN BILAN OG’RIGAN BEMORLAR ORASIDA MIGRENOZ INSULT RIVOJLANISHINING XUSUSIYATLARI

322-323

BIRIKTIRUVCHI TO’QIMANING NOSPESIFIK DISPLAZIYASI MAVJUD BEMORLARDA MIGREN KASALLIGINING O’ZIGA XOS KECHISHI

Raxmatullaeva G.K., Shakirova S.O.

BIRIKTIRUVCHI TO’QIMANING NOSPESIFIK DISPLAZIYASI MAVJUD BEMORLARDA MIGREN KASALLIGINING O’ZIGA XOS KECHISHI

324-325

ТАКТИКА ТЕРАПЕВТИЧЕСКОГО ВОЗДЕЙСТВИЯ ПРИ ИНСУЛЬТАХ ДЕТСКОГО ВОЗРАСТА

Шамансуров Ш.Ш., Саидазизова Ш.Х., Туляганова Н.М.

Проблема своевременной диагностики, лечения и реабилитации детей с ОНМК не теряет своей актуальности. В неврологии «взрослых» как в вопросах диагностики, так и в вопросах лечения достигнуты значительные успехи, тем не менее, остается еще много нерешенных задач. В детском возрасте очень многое зависит от нейропластичности развивающегося мозга, времени, уделяемом восстановлению утраченных функций. 

326-336